Thuốc BVTV và ong dú: cả xóm cùng giữ đàn

Ở một xóm có nhiều nhà nuôi ong dú, chuyện thuốc bảo vệ thực vật không còn là chuyện riêng của ai. Một vườn cây ăn trái phun thuốc lúc trổ bông, ong của năm sáu nhà xung quanh đều bay tới đó. Nhà phun có khi chẳng nuôi tổ nào, cũng không biết mình vừa làm cả xóm mất ong.

Từng hộ riêng lẻ thì gần như bó tay. Nhưng khi người nuôi trong xóm cùng nói chuyện với nhau và với người trồng, phần lớn các vụ dính thuốc có thể tránh được hoặc giảm nhẹ. Bài này bàn về cách làm chung đó.

Vì sao một nhà phun mà nhiều nhà mất ong

Ong dú không bay xa như ong mật, nhưng vài trăm mét quanh tổ đã đủ bao trọn mấy khu vườn liền kề trong một xóm. Mấy tổ của các nhà khác nhau thường cùng kiếm ăn trên một hàng cây đang nở, một ruộng rau đang trổ hoa. Hôm đó vườn ấy phun, ong của cả mấy nhà cùng mang thuốc về.

Cũng vì vậy mà người nuôi hay đổ lỗi lung tung: nhà A ngờ nhà B, nhà B ngờ mình nuôi sai. Khi người trong xóm cùng ghi lại ngày đàn có dấu hiệu lạ, nhìn vào là thấy ngay các nhà bị cùng lúc, theo cùng một hướng, và lần ra được nguồn.

Bắt đầu từ một cuộc nói chuyện, không phải một lời trách

Người trồng phun thuốc để giữ mùa màng của họ, đó là sinh kế. Đến nói kiểu «anh phun làm chết ong tôi» thì cuộc nói chuyện thường dừng ở đó. Cách dễ được nghe hơn:

• Nói về lợi ích chung: ong ghé hoa giúp cây đậu trái, vườn cây ăn trái gần tổ ong hưởng lợi trực tiếp.
• Chỉ xin những điều nhỏ, làm được: báo trước một ngày, phun chiều tối thay vì buổi sáng, tránh phun lúc cây đang nở rộ khi có thể.
• Mời qua xem tổ, biếu chai mật đầu mùa. Người đã thấy tận mắt đàn ong ra vào thường để ý hơn.
• Đừng đòi bỏ hẳn thuốc. Yêu cầu quá sức thì người ta không giữ được lâu.

Những thứ một xóm nuôi ong có thể cùng làm

Chẳng cần lập hội, lập quỹ gì phức tạp. Một nhóm điện thoại và vài người chịu khó nhắc nhau là đủ để thay đổi nhiều.

Khi có đợt phun lớn: các bước làm cùng nhau

1. Người trồng báo lên nhóm ngày phun, khu vực phun.
2. Người nuôi trong vùng ảnh hưởng thống nhất nhà nào dời, nhà nào chỉ che chắn tạt.
3. Tối trước ngày phun, khi ong đã về tổ, chặn cửa tạm và khiêng tổ tới chỗ dời chung. Đặt xong mở cửa ngay, không để tổ bị bịt kín.
4. Đưa tổ về sau khi qua thời gian cách ly ghi trên bao bì thuốc, hỏi lại người trồng cho chắc.
5. Vài ngày sau, mỗi nhà báo lại tình hình đàn để cả nhóm biết cách làm có hiệu quả không.

Lưu ý chỗ dời chung không nên chất quá nhiều tổ sát nhau trong thời gian dài. Ong dú các đàn khác nhau đặt quá gần dễ tranh chấp, nên chỉ coi đó là chỗ tạm.

Khi một nhà đã bị nạn

Đàn đã dính thuốc thì việc chủ nhà làm được không nhiều: quét xác, che mát, để yên tổ, không mở ra lục. Phần xóm làm được lại nhiều hơn: chia sẻ kinh nghiệm, cho mượn chỗ đặt tổ an toàn hơn, và khi đến mùa tách đàn thì nhà có đàn mạnh có thể nhường tổ giống. Những câu chuyện kiểu đó được kể lại ở mục Câu chuyện nghề.

Người mới trong xóm nên được nhắc ngay từ đầu: không xịt thuốc diệt kiến sát chân giàn, không bịt kín cửa tổ khi nghe có phun, và không mua tổ bắt từ rừng về để «bù» cho đàn mất. Các bài nhập môn khác có ở mục Hỏi đáp người mới.

Nghề trong xóm cần nguồn giống và nơi học chung

Một xóm nuôi ong bền thì thường có ai đó đi học kỹ trước rồi về chỉ lại. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống tách từ đàn nuôi cho những nhà cần gây lại, cùng mật ong dú, hộp quà mật và đồ làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Nhóm người nuôi trong xóm muốn xem cách trại đặt tổ, chọn chỗ tránh vùng phun có thể rủ nhau đi tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp