Quy ước số tổ ong dú mỗi hộ để cả xóm không giành hoa

Không có con số chung cho cả nước, nhưng xóm nào cũng tính được. Cách làm gọn nhất: đếm sơ những vạt hoa nằm trong vòng bán kính khoảng 500 mét quanh xóm, xem mùa thiếu hoa nhất trong năm còn lại những gì, rồi lấy mùa đó làm trần. Phần lớn xóm vùng hồ Tà Đùng sau vài năm đều chốt quanh mức mỗi hộ có vườn bình thường giữ 5 đến 10 tổ, hộ có rẫy rộng ven rừng thì được thêm, và ai muốn vượt mức thì mang ra họp bàn chứ không tự đặt.

Vì sao phải có quy ước, nuôi ít tổ thì sao mà giành?

Người mới hay nghĩ ong dú nhỏ, mỗi tổ ăn chẳng bao nhiêu. Đúng là một tổ Tetragonula chỉ vài nghìn con, nhưng ong dú bay ngắn. Đàn nào cũng kiếm ăn chủ yếu trong vòng ba bốn trăm mét, xa lắm cũng ngoài năm trăm mét một chút. Ong mật ngoại bay được vài cây số, ong dú thì không. Vì vậy hai chục hộ trong một xóm nằm gọn trên một quả đồi là hai chục hộ cùng ăn chung một vạt hoa.

Mùa hoa cà phê thì không ai thấy giành. Hoa trắng cả đồi, ong về ướt chân phấn. Cái khó nằm ở tháng sau khi hoa cà phê tàn, và giai đoạn chuyển mùa từ tháng tư sang tháng năm khi trời còn nắng gắt mà mưa chưa đều. Lúc đó hoa dại ven rừng thưa, rẫy đã cắt cỏ, chỉ còn vài cây ăn trái và hàng rào hoa trong vườn. Tổ nào ở gần vạt hoa ít ỏi đó thì sống, tổ nằm cuối xóm thì hao.

Không có quy ước, chuyện thường diễn ra thế này: một hộ được tổ giống rẻ, đặt một lúc ba bốn chục thùng ngay sát vườn hàng xóm. Năm đầu chưa thấy gì. Năm sau, sau mùa khô, mấy hộ quanh đó thấy tổ teo dần mà không tìm ra bệnh. Lúc đó mới cãi nhau thì đã muộn, vì tổ yếu phải mất cả mùa mới hồi.

Tính sơ sức chứa quanh xóm thế nào?

Không cần máy móc gì. Cần một tờ giấy lớn, vài người hiểu rẫy, và một buổi chiều đi bộ quanh xóm.

1. Vẽ vòng tròn. Lấy giữa xóm làm tâm, vẽ vòng khoảng 500 mét. Với xóm kéo dài theo bờ hồ thì vẽ hai ba vòng chồng nhau, mỗi vòng quanh một cụm nhà.
2. Ghi từng vạt cây có hoa. Rẫy cà phê, tiêu, sầu riêng, bơ, mắc ca, vườn tạp, bờ rừng, bãi cỏ dại ven hồ. Ghi cả hàng rào hoa trong vườn vì mùa thiếu hoa chính chúng giữ ong.
3. Đánh dấu tháng có hoa của mỗi vạt. Chỉ cần ghi tháng nở rộ và tháng có lai rai.
4. Tìm tháng trống nhất. Thường là một khoảng ba bốn tuần mà gần như chỉ còn hàng rào hoa và vài cây ăn trái.
5. Đếm số tổ đang có. Tính luôn tổ hoang trong gốc cây, hốc đá mà người trong xóm biết.

Sau đó so với kinh nghiệm. Bảng dưới là khoảng thường gặp ở các xóm cao nguyên 700 đến 900 mét, không phải số đo khoa học. Mỗi xóm nên chỉnh lại sau một hai năm quan sát chính tổ của mình.

Một điểm hay bị quên: tổ hoang. Rừng ven hồ có không ít tổ trong gốc cây, hốc đá. Chúng cũng ăn chung vạt hoa ấy. Xóm nào đếm thiếu tổ hoang thì luôn đặt dư.

Chia số tổ cho từng hộ theo cách nào cho công bằng?

Các xóm đã thử ba kiểu, mỗi kiểu có chỗ được, chỗ dở.

Chia đều mỗi hộ một số

Dễ nói nhất. Ai cũng 6 tổ hay 8 tổ. Dở ở chỗ hộ có vườn ba sào cây ăn trái phải chịu như hộ chỉ có cái sân xi măng. Hộ góp nhiều hoa thấy thiệt.

Chia theo diện tích có hoa

Hộ có vườn tạp, hàng rào hoa, rẫy ven rừng được nhiều hơn. Công bằng hơn, nhưng cần ai đó đi xem vườn, dễ sinh so bì. Thường làm thô thôi: chia ba nhóm vườn nhỏ, vừa, lớn.

Mức nền cộng phần thưởng trồng cây

Kiểu nhiều xóm giữ lâu nhất. Mỗi hộ có một mức nền, ví dụ 5 tổ. Hộ nào trồng thêm cây có hoa vào đúng tháng trống của xóm, sau khi cây đã ra hoa thật, thì được thêm vài tổ. Cách này khuyến khích chính cái xóm đang thiếu, là hoa mùa trống. Ai muốn nuôi nhiều phải góp hoa trước.

Cái hay của kiểu thứ ba là nó biến chuyện giành nhau thành chuyện trồng thêm. Chuyện trồng cây gì cho đúng tháng thì xóm có thể xem thêm ở mục Chia sẻ kinh nghiệm.

Một hộ muốn nuôi nhiều thì bàn thế nào để không mất lòng?

Chuyện này chắc chắn sẽ xảy ra. Có người muốn làm nghề hẳn, có người con cái về quê muốn nuôi vài chục tổ. Cấm thẳng thì mất lòng mà cũng không giữ được. Kinh nghiệm các xóm là đưa ra ba câu hỏi:

• Đặt ở đâu? Nếu hộ đó có rẫy xa xóm, sát rừng, cách cụm tổ gần nhất trên 700 mét, thì gần như không ăn chung vạt hoa với ai.
• Có trồng thêm hoa không? Cam kết trồng cây nở vào tháng trống, và chờ cây ra hoa rồi mới tăng tổ.
• Có nhận theo dõi chung không? Nếu sau một mùa khô tổ của các hộ lân cận yếu đồng loạt, hộ đó đồng ý giảm bớt hoặc dời đi.

Ba câu này đưa vào quy ước từ đầu thì khi có người xin nuôi nhiều, cả xóm chỉ cần đọc lại, không ai phải đứng ra làm người xấu.

Dấu hiệu nào cho biết xóm đã đặt quá nhiều tổ?

Không có cái máy đo nào. Chỉ có mắt người nuôi, và việc các hộ so với nhau.

• Tổ yếu đồng loạt sau mùa khô mà không thấy kiến, không thấy ruồi lính, không thấy mốc. Một tổ yếu là chuyện của tổ đó, năm sáu tổ của ba bốn hộ cùng yếu là chuyện của hoa.
• Ong về tay không nhiều. Đứng trước cửa tổ mười phút giữa buổi sáng nắng, đếm số con về có mang phấn ở chân. Mùa đủ hoa thì đa số con về đều có phấn hoặc bụng căng. Khi cứ mười con mới vài con có phấn là đáng lo.
• Ong đi xa và về muộn. Thấy ong dú bay qua tận mấy rẫy bên kia suối là chúng đang phải đi xa hơn mức ưa.
• Hay có đánh nhau ở cửa tổ. Tổ khỏe quanh đó dò sang cướp mật tổ yếu, xác ong dính nhau trước cửa.
• Tổ tách xong lâu đứng. Tổ con mấy tháng không lớn, cụm nhộng không nở rộng.

Khi thấy hai trong năm dấu hiệu trên ở nhiều hộ, nên họp. Những dấu hiệu bệnh khác như mốc thùng, kiến vào thì xem thêm mục Sự cố thường gặp để loại trừ trước khi đổ cho hoa.

Viết quy ước ra sao cho dễ nhớ, dễ sửa?

Quy ước dài ba trang thì không ai đọc. Tốt nhất gói trong một mặt giấy, dán ở nhà văn hóa thôn hoặc chụp gửi các hộ. Nội dung nên có:

1. Vòng 500 mét của xóm tính từ đâu, có bao nhiêu tổ trần.
2. Mức nền mỗi hộ, phần thưởng trồng cây và cách xác nhận cây đã ra hoa.
3. Khoảng cách tối thiểu khi đặt tổ sát vườn nhà khác, thường thống nhất không dưới 10 mét tính từ ranh vườn nếu chưa được đồng ý.
4. Cách xin nuôi vượt mức: ba câu hỏi ở trên.
5. Ngày xem lại quy ước, nên là buổi họp đầu mùa mưa.

Đừng ghi số tiền phạt. Ở xóm, nói chuyện là chính. Quy ước chỉ để mọi người có cùng một điểm bắt đầu khi nói chuyện.

Có cần đếm lại mỗi năm không?

Cần, nhưng nhẹ thôi. Nguồn hoa quanh xóm đổi nhanh hơn người ta nghĩ. Một hộ chặt bớt cây che bóng, một hộ chuyển rẫy cà phê sang sầu riêng, một vạt rừng ven hồ bị dọn. Mỗi thay đổi đó dịch tháng trống, có khi làm tháng trống dài thêm hai tuần. Đầu mùa mưa mỗi năm, các hộ ngồi lại nửa buổi, đánh dấu trên bản đồ cũ những chỗ đổi, rồi xem có cần sửa trần không.

Hộ nào ghi chép số tổ, ngày tách, ngày thu thì việc so sánh nhẹ hơn nhiều. Có thể dùng sổ giấy hoặc ghi trên app.ongdu.com để cuối năm xem lại tổ nào lớn, tổ nào chững.

Việc nên làm ngay: chiều nay hẹn hai ba hộ nuôi lâu năm đi một vòng quanh xóm, ghi những vạt hoa còn lại vào tháng khô nhất năm ngoái. Chỉ cần tờ giấy đó, buổi họp xóm tới đã có thứ để bàn thay vì cãi nhau bằng cảm giác.