Ong dú lấy nước ở đâu mùa khô: kinh nghiệm xóm ven hồ

Mùa khô ở xóm ven hồ vùng cao, ong dú vẫn tìm được nước, nhưng thường không phải ở mặt hồ lớn mà ở những chỗ nước nông, đứng yên, có chỗ đậu: mép bùn, máng nước, chậu tưới, vòi rỉ quanh nhà. Chính vì ong đi uống ở sân nhà nhau nên chuyện nước sạch là việc chung của cả xóm, không phải riêng hộ nào. Một chỗ nước sạch đặt có chủ ý sẽ kéo ong khỏi những vũng có phân bón, thuốc phun.

Vì sao mùa khô mới thấy chuyện nước

Mùa mưa, nước có ở khắp nơi: đọng trên lá, trong kẽ đá, trên mái tôn. Ong dú lấy nước ngay gần tổ mà người nuôi không để ý. Sang mùa khô, vùng cao nắng gắt ban ngày, gió hanh, đất rẫy nứt, những chỗ nước nhỏ quanh nhà cạn dần. Lúc ấy ong buộc phải đi tìm, và chỗ chúng tìm tới lại là chỗ người ta ít ngờ nhất: khay hứng nước dưới chậu kiểng, vũng quanh bồn rửa chuồng, máng bò, mép vũng sau nhà bếp.

Đàn ong dú thường không bay xa như ong mật, nên nguồn nước gần tổ gần như quyết định ong uống gì. Với xóm đặt tổ dày, nhiều đàn của nhiều nhà cùng uống chung vài vũng. Một vũng bẩn có thể ảnh hưởng tới tổ của ba bốn hộ cùng lúc. Đây là lý do người nuôi lâu năm nói chuyện nước phải bàn ở cấp xóm.

Ong dú uống ở đâu: những chỗ hay gặp quanh xóm ven hồ

Người mới hay nghĩ nhà sát hồ thì khỏi lo nước. Thực tế mép hồ lớn nhiều khi dốc, có sóng gió chiều, mặt nước rộng không có chỗ đậu. Ong dú nhỏ, dễ bị dìm, nên chúng ưa những chỗ sau:

• Mép bùn ẩm và đất cát ướt ở bờ hồ thoải, nơi nước thấm lên mà không thành vũng sâu.
• Máng nước cho trâu bò, gà vịt, nhất là thành máng có rêu để bám.
• Khay hứng dưới chậu cây, chậu tưới, thùng chứa nước mưa còn sót lại trong nhà.
• Vòi nước rỉ, ống tưới nhỏ giọt ở rẫy cà phê, rẫy sầu riêng, đất quanh gốc luôn ướt.
• Vũng nước thải sinh hoạt sau bếp, bồn giặt. Đây là chỗ không mong muốn nhất.

Danh sách này là những chỗ có thể gặp, không phải xóm nào cũng giống. Cách chắc nhất là quan sát: buổi trưa nắng, đi một vòng quanh dãy tổ trong bán kính vài trăm bước, ngồi xuống cạnh mỗi chỗ có nước vài phút. Chỗ nào thấy ong dú đậu sát mép nước, cúi đầu xuống, thì đó là điểm ong uống. Mỗi hộ đi một vòng quanh nhà mình rồi kể lại trong xóm là đủ có một bức tranh chung.

Những nguồn nước gây hại cần chặn sớm

Ong không phân biệt nước sạch hay bẩn bằng mắt người. Vũng nào gần, nông, có chỗ đậu là chúng tới. Mùa khô cũng là mùa nhiều rẫy phun thuốc, bón phân qua tưới, nên rủi ro dồn lại đúng lúc ong khát nhất.

Không ai trong xóm muốn hại ong của nhau. Phần lớn chuyện xảy ra vì chưa biết ong uống ở đâu. Chỉ cần một lần các hộ chỉ cho nhau thấy ong đậu bên vũng nước rửa bình, chuyện dời chỗ rửa thường được đồng ý ngay.

Dựng điểm nước sạch chung cho cả dãy tổ

Cách hiệu quả nhất không phải đi chặn từng vũng mà là cho ong một chỗ uống tốt hơn, gần tổ hơn. Ong quen chỗ nào thì sẽ quay lại chỗ đó. Một điểm nước tốt cho ong dú có mấy đặc điểm:

1. Nông và có chỗ đậu. Dùng khay rộng, đáy rải sỏi hoặc đá cuội cho nhô lên khỏi mặt nước, thêm vài cành khô. Ong đậu lên đá mà uống, không bị dìm.
2. Gần nhưng không sát cửa tổ. Đặt cách dãy tổ một quãng đi bộ ngắn, để ong đi lại không bị vướng người đứng xem tổ.
3. Có bóng râm một phần. Nước phơi nắng trưa vùng cao nóng nhanh, bốc hơi nhanh. Đặt dưới tán cây thưa hoặc chái hiên.
4. Thay nước đều. Mùa khô bốc hơi mạnh, khay cạn trong ngày. Thay hoặc châm thêm mỗi ngày, cọ khay vài ngày một lần để khỏi thành ổ lăng quăng.
5. Nguồn nước rõ ràng. Dùng nước giếng, nước máy để lắng, hoặc nước hồ lấy ở chỗ xa đồ nghề. Không lấy từ bồn đã từng pha phân thuốc.

Với xóm có dãy tổ chạy dọc mép hồ, thường chỉ cần hai ba điểm nước là phủ được. Nhà nào gần điểm nào thì nhận châm nước điểm đó. Nhà nào đi rẫy cả ngày thì nhờ nhà bên. Việc nhỏ, nhưng làm đều đặn thì khỏi lo.

Lúc đầu ong chưa tìm tới thì sao

Ong cần vài ngày để phát hiện chỗ mới. Đặt điểm nước trước khi các vũng quen cạn hẳn, đừng đợi giữa mùa khô mới làm. Có hộ nhỏ vài giọt mật pha loãng lên đá trong những ngày đầu để ong chú ý, nhưng chỉ nên làm ít và ngắn, vì mật dễ hút kiến và ong lạ. Phần lớn thời gian, chỉ cần kiên nhẫn và để điểm nước ổn định một chỗ.

Chia việc giữa các hộ: ai lo nước, ai báo tin

Với xóm cùng nuôi, chuyện nước chạy được hay không nằm ở chỗ có người nhận việc rõ ràng. Một cách sắp xếp đơn giản mà nhiều xóm áp dụng được:

• Mỗi điểm nước có một hộ nhận chính, một hộ dự phòng khi nhà kia vắng.
• Hộ nào chuẩn bị phun thuốc, bón phân thì báo trước cho hộ có tổ gần, ghi luôn chỗ sẽ rửa bình.
• Ai thấy vũng nước lạ có ong đậu đông thì nhắn vào nhóm xóm, kèm vị trí.
• Đầu mùa khô, cả xóm đi một vòng kiểm lại các vũng, lấp những chỗ không cần thiết.

Nếu xóm đã có cách ghi chép chung về đàn, nên thêm một dòng về nguồn nước của từng cụm tổ. Những năm sau nhìn lại sẽ biết vùng nào hay khô sớm, điểm nước nào ong ưa, khỏi phải dò lại từ đầu. Các câu hỏi khác của người mới tập nuôi có thể xem thêm ở mục Hỏi đáp người mới.

Dấu hiệu đàn đang thiếu nước hoặc uống phải nước bẩn

Không có dấu hiệu nào khẳng định chắc chắn, nhưng có mấy điều đáng để ý khi so các tổ trong xóm với nhau:

• Trưa nắng, cửa tổ thưa hẳn so với buổi sáng, trong khi tổ nhà bên vẫn ra vào đều.
• Thấy ong chết rải rác trước cửa tổ của nhiều nhà cùng một lúc, nhất là sau khi có rẫy gần đó phun thuốc.
• Ong đậu thành đám đông bất thường ở một vũng nước mới xuất hiện.
• Mật thu trong mùa khô đặc hơn thường lệ là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu thiếu nước. Đừng nhầm.

Khi nhiều hộ cùng thấy một hiện tượng trong vài ngày, nên ngồi lại xem chung quanh có thay đổi gì: rẫy nào mới phun, vũng nào mới có, điểm nước nào bị bỏ cạn. So nhiều tổ cùng lúc dễ tìm ra nguyên nhân hơn là mỗi nhà tự đoán một mình.

Lời khuyên từ trại

Ở trại, điểm nước cho ong được coi như một phần của chỗ đặt tổ, làm ngay từ ngày đầu, không đợi tới khi khô hạn. Người mới nhận tổ giống thường chỉ hỏi về thùng, mái che, chống kiến, mà ít ai hỏi ong uống ở đâu. Trại Ong Quý giữ đàn quanh năm, bán mật ong dú, tổ giống và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; khi giao tổ thường dặn kỹ chuyện này. Muốn hỏi thêm về cách bố trí quanh tổ, có thể ghé ongquy.com. Hộ nào trong xóm muốn ghi lại tình trạng từng đàn qua mùa khô thì dùng app.ongdu.com cho gọn.

Câu hỏi thường gặp