Làng nuôi ong dú cùng nhau giữ đàn qua mùa khó

Ở những xóm có nhiều nhà cùng nuôi ong dú, quãng thiếu hoa không phải chuyện riêng của từng thùng. Ong nhà này bay sang vườn nhà kia lấy hoa. Một nhà phun thuốc, ong cả xóm chịu. Một nhà đốt rác giữa trưa nắng, khói bay qua dãy giàn của hàng xóm. Mùa hoa thì những chuyện đó ít ai để ý. Mùa khó, khi đàn nào cũng đang co lại, chúng trở thành chuyện còn hay mất đàn.

Bài này nói về chuyện giữ đàn qua quãng thiếu hoa từ phía cả xóm: những việc một nhà làm không xuể, nhưng cả xóm làm thì nhẹ.

Vì sao mùa khó là chuyện của cả xóm

Ong dú bay không xa như ong mật, nên các đàn trong một xóm thường lấy hoa từ cùng những vườn cây, hàng rào, bờ ruộng quanh đó. Mùa hoa, chỗ ấy dư cho tất cả. Cuối mùa khô, khi cây rụng lá, cỏ cháy vàng, lượng hoa ít ỏi còn lại phải chia cho mọi thùng trong xóm. Mỗi nhà có thể làm đúng hết mọi việc với thùng của mình, nhưng nếu cả xóm cắt sạch bụi cây ra hoa, hoặc phun thuốc lên chính những cây đó, thì đàn nào cũng đói.

Những việc cả xóm nên hẹn nhau

Trong thùng nhà mình thì làm gì

Phần việc riêng của mỗi nhà vẫn như cũ, và càng ít càng tốt:

1. Không mở thùng, không thu mật, không tách đàn cho tới khi hoa trở lại.
2. Kiểm chân giàn chống kiến mỗi tuần; mùa khô kiến kéo nhau đi tìm ăn rất mạnh.
3. Kiểm mái che, nhất là phía nắng chiều.
4. Chỉ cho ăn khi đàn rõ ràng đói, cho ít, đặt trong thùng và dọn phần thừa hôm sau để không kéo kiến, không dụ ong nhà bên sang cướp.

Chuyện cho ăn có một điểm riêng ở xóm nhiều thùng: mùi đường đặt hở có thể kéo ong các đàn xung quanh tới tranh, rồi đánh nhau ở cửa tổ. Đây là lý do nhiều người trong xóm thống nhất không đặt đồ ăn bên ngoài thùng.

Khi một nhà mất đàn

Mùa khó gần như năm nào cũng có vài thùng trong xóm không qua được. Cách tốt nhất không phải đi bắt tổ trong rừng hay hốc cây — vừa phá tổ hoang, vừa hiếm khi sống. Cách làng nuôi lâu năm vẫn làm là:

• Nhà mất đàn rửa thùng, phơi khô, giữ sáp và nhựa tốt.
• Sang mùa hoa, nhà có đàn đông tách một tổ cho nhà mất, hoặc đổi qua lại theo cách của xóm.
• Cùng ngồi lại xem đàn mất vì nóng, vì kiến hay vì thuốc, để năm sau cả xóm tránh.

Các câu chuyện chia tổ, giúp nhau qua mùa có ở mục Câu chuyện nghề, còn những tình huống mất đàn có ở Sự cố thường gặp.

Một buổi họp xóm trước mùa khó

Không cần trang trọng. Một buổi chiều cuối mùa mưa, các nhà nuôi ngồi với nhau, nói qua mấy chuyện: năm nay ai định phun thuốc vườn nào, ai định đốt đồng lúc nào, bụi cây nào nên chừa, chỗ nào đặt khay nước chung, nhà nào đàn yếu cần để ý. Ghi lại vài dòng, dán ở chỗ ai cũng thấy. Năm sau mở ra so lại, xem đàn nào qua, đàn nào mất, vì sao.

Mua bán tổ, mật giữa người nuôi

Khi trong xóm không còn đàn đủ đông để tách, có thể tìm tổ giống từ những người nuôi khác trên chợ ong dú. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh cũng có tổ giống tách từ đàn khoẻ, mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật — hợp khi cả xóm muốn gầy lại đàn vào mùa hoa tới.

Câu hỏi thường gặp