Họp xóm đầu mùa mưa: chia việc kiểm tổ ong dú

Họp xóm đầu mùa mưa để chia việc kiểm tổ ong dú là cách rẻ nhất giữ cả dãy tổ qua những tháng mưa dầm ở vùng cao. Chỉ cần một buổi tối, một danh sách việc rõ ràng và người nhận việc cụ thể, các hộ già yếu hay đi làm xa cũng không bị bỏ lại khi những cơn mưa đầu tiên đổ xuống.

Vì sao phải họp trước, không đợi mưa xuống

Ở xóm ven hồ, ven rừng vùng cao, cơn mưa đầu mùa thường đến nhanh và kéo theo gió. Mái che mục qua một mùa nắng, chân kê bị mối ăn ngầm, rãnh nước lấp đầy lá khô — những thứ đó nằm im cả mùa khô, chỉ lộ ra khi nước đã chảy vào thùng. Lúc ấy mỗi nhà lo nhà mình, chẳng ai rảnh sang ngó tổ nhà bên.

Khi cả xóm cùng nuôi, một tổ hư không chỉ là chuyện của một hộ. Tổ ẩm mốc, đàn yếu dễ hút kiến về; thùng đổ bể sáp, mùi mật lan ra làm ong các tổ xung quanh xáo động. Một buổi họp chừng một tiếng trước mùa mưa đỡ cho cả xóm nhiều buổi chạy chữa sau đó.

Chuẩn bị gì trước buổi họp

Buổi họp hiệu quả hay không phụ thuộc phần lớn vào khâu chuẩn bị. Người đứng ra gọi họp — thường là hộ nuôi lâu năm hoặc người được cả xóm tin — nên làm sẵn mấy việc:

1. Đi một vòng ngó nhanh các chỗ đặt tổ trước một hai ngày, chỉ nhìn từ ngoài, không mở thùng. Ghi lại chỗ nào mái xệ, chân nghiêng, đất trũng.
2. Hỏi trước hộ nào sắp vắng nhà trong mùa mưa: đi làm xa, lên rẫy ở lại dài ngày, về quê, ốm đau.
3. Gom sẵn danh sách đồ dùng chung: tấm lợp còn thừa, cọc, dây, vôi, dầu nhớt cũ bôi chân kê, cuốc xẻng đào rãnh.
4. Chọn giờ họp vào buổi tối sau bữa cơm, khi người đi rẫy đã về đủ.

Không cần bày vẽ. Một cái sân rộng, ấm nước, mấy cái ghế là đủ. Điều quan trọng là có người ghi lại ai nhận việc gì.

Bốn việc chính cần bàn trong buổi họp

Mái che

Mái che là thứ đầu tiên phải xem. Ong dú chịu được mưa nhẹ, nhưng nước dột thẳng xuống nắp thùng suốt nhiều ngày sẽ thấm vào trong, làm ẩm bánh mật và phấn. Bàn trong họp: mái nào cần thay, mái nào chỉ cần chằng lại, có nên kéo dài mái ra phía trước để che cả cửa tổ khỏi mưa tạt không. Ở xóm ven hồ, gió chiều thổi từ mặt nước vào thường làm mưa tạt ngang, nên mái phải đua ra đủ rộng phía hướng gió.

Chân kê

Chân kê bằng gỗ hay tre qua một mùa khô dễ bị mối đục rỗng bên trong mà nhìn ngoài vẫn chắc. Mưa xuống, đất mềm, gió giật là thùng nghiêng hoặc đổ. Trong họp nên thống nhất: mỗi hộ tự lắc thử từng chân kê, chân nào lung lay thì thay hoặc chêm đá. Chén nước hay lớp dầu chống kiến dưới chân cũng phải làm lại, vì mưa làm tràn chén và rửa trôi dầu.

Rãnh thoát nước

Đất vùng cao dốc, nước mưa chảy thành dòng. Chỗ đặt tổ ở chân dốc hay trong vườn trũng dễ bị nước đọng dưới giá kê, hơi ẩm bốc lên cả ngày. Việc này nên làm chung: vài người khỏe đi một buổi khơi rãnh cho cả dãy tổ, nhất là các tổ đặt gần nhau ở bờ rẫy hay ven đường xóm.

Đường kiến và cây cỏ quanh tổ

Đầu mùa mưa kiến hay dời tổ, tìm chỗ khô ráo — và thùng ong là chỗ khô ráo. Cắt cỏ, tỉa cành chạm vào mái và thùng để kiến không có cầu leo sang. Bàn luôn việc ai báo cho cả xóm khi thấy kiến đi thành hàng về một hướng; xem thêm các bài trong mục Sự cố thường gặp.

Chia việc cho hộ già và hộ vắng nhà

Đây là phần đáng họp nhất. Hộ trẻ, khỏe thì tự lo được. Nhưng ông bà già mắt kém, người đi làm xa chỉ về cuối tuần, nhà có người ốm — tổ của họ dễ bị bỏ quên đúng lúc cần ngó nhất. Cách làm đơn giản là ghép cặp: mỗi hộ cần đỡ được gán cho một hộ ở gần, đi bộ vài phút là tới.

Hộ đỡ chỉ nhìn từ ngoài: mái còn che không, thùng còn thẳng không, cửa tổ có ong ra vào không, có kiến bu không. Không mở thùng nhà người khác khi chủ chưa dặn. Thấy gì lạ thì gọi chủ hộ trước, cùng quyết rồi mới đụng tay.

Những điều nên thống nhất để khỏi lời qua tiếng lại

• Đồ dùng chung lấy ở đâu, trả ở đâu: tấm lợp, cọc, dầu nhớt gom về một nhà, ai lấy thì nói một tiếng.
• Hộ đỡ không chịu trách nhiệm nếu đàn yếu đi: ngó giúp là tình làng nghĩa xóm, không phải nhận giữ hộ.
• Có chuyện gấp thì gọi ai: thùng đổ ban đêm, cây gãy đè lên giá — cần một hai người sẵn sàng chạy ra.
• Hẹn lần họp kế: giữa mùa mưa gặp lại nhanh một lần để xem việc đã làm tới đâu.

Những điều này nghe nhỏ nhưng là chỗ hay sinh hiểu lầm. Nói ra từ đầu, cả xóm đỡ được nhiều chuyện khó nói về sau.

Sau buổi họp: đi chung một vòng

Bàn trên giấy chưa đủ. Sáng hôm sau, nếu được, vài người nên đi chung một vòng các chỗ đặt tổ. Đứng trước từng giá kê, người ta thấy ngay điều mà ngồi họp không nghĩ tới: tổ này nằm ngay chỗ nước từ mái nhà đổ xuống, tổ kia có cành cây khô treo ngay phía trên. Chỉ tay vào chỗ cụ thể, phân việc cụ thể, việc mới thành.

Đi vòng xong, người gọi họp đánh dấu lại những chỗ cần làm ngay và những chỗ chỉ cần theo dõi. Sau trận mưa lớn đầu tiên, đi lại một vòng nữa để xem mái nào còn dột, rãnh nào còn đọng — mưa thật luôn chỉ ra những chỗ mà mắt nhìn khô bỏ sót.

Lời khuyên từ trại

Ở trại, mùa mưa là lúc tổ yếu lộ ra rõ nhất, và tổ khỏe nhất cũng có thể hư chỉ vì một tấm mái xệ. Kinh nghiệm cho thấy việc chuẩn bị trước bao giờ cũng nhẹ hơn chạy chữa sau. Nếu xóm cần thêm tổ giống để bù những đàn yếu sau mùa mưa, hoặc muốn tìm hiểu mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, có thể tham khảo trại Ong Quý. Còn để không quên lịch ngó tổ của từng hộ, cả xóm có thể ghi chung trên app quản lý đàn thay cho trí nhớ.

Câu hỏi thường gặp