Truyền nghề ong dú trong xóm: đỡ đầu và chia đàn

Ở những xóm có nhiều nhà nuôi ong dú, nghề thường được truyền theo kiểu tự nhiên: đứa trẻ chạy qua nhà hàng xóm, đứng xem người ta tách đàn, về nhà xin bố mẹ một thùng. Kiểu truyền đó quý nhưng dễ đứt. Khi người trẻ đi làm xa, người già yếu dần, cả xóm có thể chỉ còn vài nhà giữ ong mà không ai để ý từ lúc nào.

Nếu muốn nghề ở lại trong xóm, cần làm cho việc truyền nghề thành chuyện chung, có người lo, có lịch, có quy ước, chứ không trông vào may mắn của từng nhà.

Vì sao truyền trong xóm dễ hơn truyền trong nhà

Truyền trong một nhà thì người học chỉ thấy một khu vườn, một kiểu thùng, một cách làm. Trong xóm, người mới đi vài bước là thấy được vườn có bóng tre, vườn cạnh ruộng lúa, vườn sát đường đông xe; thấy giàn cao, giàn thấp; thấy người đặt thùng hướng đông, người hướng nam. So sánh được thì học nhanh hơn, và hiểu rằng không có một cách duy nhất.

Thêm nữa, ong dú bay kiếm ăn trong bán kính quanh tổ, nên đàn của cả xóm thật ra dùng chung một nguồn hoa. Việc của nhà này ảnh hưởng tới đàn nhà kia, và đó là lý do nghề ong dú hợp với cách làm chung.

Chia vai trong xóm

Không cần thành lập gì to tát, chỉ cần mọi người biết ai đang lo việc gì. Danh sách nhà nuôi và số đàn có thể giữ chung trên app quản lý trại ong để người ghi chép đỡ phải gọi từng nhà.

Đàn tách dư: lối vào cho người mới

Nhà nuôi lâu năm mùa nào cũng có đàn đủ mạnh để tách. Thay vì để dồn hoặc bán ra ngoài, xóm có thể thoả thuận ưu tiên những đàn tách đó cho người mới trong xóm. Người mới nhận đàn quen khí hậu, quen nguồn hoa ngay quanh nhà, và có sẵn người đỡ đầu biết rõ lịch sử đàn. Cách nhân đàn đúng là tách từ đàn nuôi; xóm nên nói rõ với nhau là không đi bắt tổ rừng, vì vừa hại đàn tự nhiên vừa khó giữ.

Việc chia đàn tách cũng là bài học thực hành: người mới được đứng xem, được cầm thùng, được thấy tận mắt bánh tổ và bầu mật. Cách tách đàn được kể cụ thể ở chuyên mục Chia sẻ kinh nghiệm.

Gặp nhau theo mùa, ở vườn chứ không ở hội trường

Buổi gặp hiệu quả nhất là buổi đứng giữa vườn ong. Một năm vài lần, theo nhịp mùa của vùng:

1. Trước mùa mưa: cùng đi một vòng vườn các nhà, chỉ nhau chỗ trũng, mái che hở, giàn thấp.
2. Đầu mùa hoa: làm mẫu tách đàn tại một vườn, chia đàn tách cho người mới.
3. Cuối mùa hoa: cùng xem bầu mật, bàn chuyện lấy bao nhiêu và để lại bao nhiêu cho đàn qua mùa thiếu hoa.
4. Giữa mùa khô: xem đàn nào yếu, nhà nào cần giúp che nắng, tưới cây quanh vườn.

Mỗi buổi chỉ nên tập trung một việc. Kéo dài quá thì người trẻ bận việc khó theo được lâu.

Vài quy ước chung giữ đàn cả xóm

• Báo nhau trước khi phun thuốc cho vườn cây, tránh phun vào giờ ong đi làm.
• Không bán tổ rừng, không mua tổ rừng.
• Nhà nào có đàn bệnh hay đàn bỏ tổ thì báo để các nhà khác để ý.
• Trồng thêm cây có hoa quanh xóm, ở bờ rào, bờ ao, góc đường.

Quy ước nào cũng nên nói bằng lý do cụ thể, để người mới hiểu chứ không chỉ chấp hành. Những chuyện các xóm đã làm được có trong chuyên mục Câu chuyện nghề.

Khi xóm còn quá ít đàn

Có xóm chỉ còn một hai nhà nuôi, không đủ đàn dư để chia. Khi đó có thể góp nhau mua vài tổ giống khoẻ làm đàn gốc chung, đặt ở nhà người đỡ đầu, rồi tách dần cho các nhà. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nhân bằng tách, bên cạnh mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật. Khi xóm đã có đàn dư, những tổ tách hay mật thu được có thể trao đổi với người nuôi nơi khác qua chợ mua bán tổ và mật.

Câu hỏi thường gặp